زمانی که هنوز کامپیوتر و حتی تلویزیون در زندگی بشر نقشی پیدا نکرده بود  مردمان خصوصا کودکان و نوجوانان و جوانان برای پر کردن اوقات فراغتشان اقدام به بازیها و سرگرمیهایی می کردند که هرکدام از این بازیها هم کم و کیف و سبک مخصوص  خود را داشته است  که بحثی جداگانه می طلبد

در زنوز هم بازیها و سرگرمی های فراوانی مرسوم بود که شرح مفصل آنها در این نوشته نه مقدور است و نه در توان من می گنجد به همین علت فقط تا آنجا که حافظه کمکم کند اسامی بازیها و سرگرمی ها را می نویسم و یک بازی را هم بطور خلاصه شرح می دهم و مثل همیشه از دیگر همشهریان عزیز تمنا و تقاضا می کنم که از دانسته های خود بنده و دیگر بازدید کنندگان از این صفحه را بی نسیب نگذارند

بازیها و سرگرمی ها ی زنوز را می توان در دو گروه دسته بندی کرد

الف - بازیهای مختص پسران  ب - بازیهای مختص دختران

لازم به ذکر است با توجه به جو فرهنگی و اجتماعی حاکم بر زنوز اکثر بازیها حداقل تا دوران نوجوانی بصورت مختلط  در کوچه ها و محله ها و حیاط خانه ها و محوطه باغات انجام می شد

الف :  بازیهای پسرانه

۱ - شاهی تختان یئره سالماق ( " پایتخت آلماق " هم می گفتند )

۲ - ماللا میندی اویناماق

۳ - ایششک قووماق ( خرسواری )

۴ - آت قووماق ( اسب سواری ) مختص کسانی بودکه اسب داشتند البته خر را اکثر خانواده ها داشتند و به همین خاطر بیشتر رایج بود

۵ - هِل دسته سی اویناماق

۶ - آشیغ اویناماق

۷ - میللک چیخماق ( میللح چیخماق )

۸ - بیللک چیخماق ( بیللح چیخماق )

۹ - هشترمه سی کیچماق

۱۰ - آغاج  ویزیل داتماق

۱۱ - آغاج قورماق

۱۲ - آغاج دوزماق

۱۳ - بورک تپه سی اویناماق

۱۴- توپ عربی اویناماق

۱۵ - بله مه گیزیر اویناماق ( شاه و وزیر )

۱۶ - گول گول اویناماق ( گل و پوچ )

۱۷- سولاشماق ( معمولا در کنار رودخانه زنوز چای انجام می شد )

۱۸ - قونویا وورماق

۱۹ - اوخ آتماق ( تیر و کمان بازی )

۲۰ - داش آتماق

۲۱ - داش قوزاماق

۲۲ - ویزماق یا زیوماق ( سر سره بازی یا اسکی -  بازی مخصوص زمستان )

۲۳ - قار گول له  سی اویناماق

۲۴ - قار آدامی دوزتماق ( آدم برفی درست کردن )

۲۵ - آتیلاتما گئتماق

۲۶ - یومورتا دویوشتورماق

۲۷ - جویز دویوشتورماق

۲۸ - دینگیلن هوپ (الک دولک )

ب : بازیهای  دخترانه

۱ - آرادان ووردی اویناماق

۲ - گیزلن پاچ اویناماق ( قایم باشک بازی )

۳ - ایپ گئچماق

۴ - ایپدن آتیلماق

۵ - اوچ داش اویناماق ( بش داش و یدی داش هم بود )

۶ - لس لس اویناماق

۷ - قوندوم قوندوم اویناماق

۸ - اووا دوزه تماق (عروس بازی )

۹ - کووف آسماق ( تاب بازی )

۱۰ - قووالا قاشدی اویناماق

۱۱ - قوناق باجی اویناماق

اکثر بازیهای یاد شده بصورت گروهی انجام می شد و روح همکاری و اتحاد در بین افراد همگروه و صداقت و راستی نسبت به گروه مقابل حاکم بود و هر بازی قاعده و قانون مخصوص خودش را داشت

شرح مختصر بازی " شاهی تخت تان " یئره سالماق

این بازی به این صورت بود که بچه ها به دو گروه نسبتا مساوی از نظر جثه و قدرت بدنی  تقسیم می شدند و هر گروه برای خودش یک شاه انتخاب می کرد که معمولانسبت به بقیه زرنگتر و پر زور تر بود و بقیه افراد گروه هم سربازان شاه محسوب می شدندمحل تپه مانندی را که از تپاله دامها بوجود آمده بود و "  زیبیلیخ "  نامیده می شد بعنوان تخت شاه یا پایتخت انتخاب می کردند ( البته آنموقع هنوز قوانین شهرداری و بهداشت در زنوز پیاده نشده بود و مردم تپاله  دامها را زمستان در کوچه می ریختند تا در بهار به باغها ببرند ) بار اول بصورت قرعه کشی و یا با انجام یک مسابقه  " دو " بین دو گروه یا افرادی از دو گروه که هر گروه برنده می شد به روی بلندی می رفت و به اصطلاح تخت را تصاحب می کرد و گروه دیگر باید تلاش می کردند گروه حاکم را از تخت پایین بکشند و خود حاکم شوند جالب اینکه اگر همه افراد پایین کشیده می شدند و لی شاه بالا بود آن گروه هنوز حاکم بود ولی اگر بر اثر اشتباه  شاه قبل از همه پایین کشیده می شد گروه تخت را از دست می دادند و گروه دوم بالای بلندی می رفت و به اصطلاح پایتخت را تسخیر می کرد نکته مهمتر اینکه وقتی گروه حاکم تخت را از دست می داد شکست خود را پذیرا می شد و خودش را آماده می کرد که دوباره تخت را تصاحب کند و این مبارزه ادامه داشت ...

این بازی هم مانند دیگر بازیها قوانین و قواعد مخصوص خودش را داشت من شخصا در مورد این بازی خیلی فکر کرده ام و به این نتیجه رسیده ام که این بازی را کسانی خلق کرده اند که اهل مبارزه و سیاست بوده اند و خواسته اند به بچه ها از همان دوران کودکی یاد بدهند که می شود شاه را هم روزی از تختش پایین کشید و شاه دیگری را به جایش نشاند یا اگر امروزی بگوییم می شود روزی اپوزیسیون جای پوزیسیون قرار بگیرد و یا بر عکس ( مبارزه ) و یا گروه حاکم شکست را پذیرا می شد و اصراری بر ماندن در تخت نداشت ( دمکراسی ) و ...

خلاصه در آن دوران شیرین کودکی  بچه ها بدون آنکه متوجه قضیه باشند شاه را براحتی از تختش پایین می کشیدند کاری را که بزرگترها با دادن کشته های زیادی بعدها انجام دادند و دیگر قضایا...

شاعر و نویسنده بزرگ  " نریمان خلیل " در سال ۱۹۳۲میلادی در روستای" نبی آغالی" گنجه  ( روستای صابر منطقه ساموخ فعلی ) در خانواده ای کشاورز از پدری زنوزی الاصل بدنیا آمد از اوان کودکی با گوسفند چرانی در ساحل رودخانه " کر" و کار در مزارع  با زحمت آشنا شد در سال ۱۹۵۰ میلادی  با پایان رساندن دوره متوسطه بعنوان دفتردار مدرسه و مدیر شعبه کمیته کومسومول بکار مشغول گردید در سال ۱۹۵۳ وارد دانشگاه باکو شده ودر سال ۱۹۵۸ با موفقیت آنرا بپایان رساند در دوران دانشجویی مقالات زیادی را در روزنامه ها و مجلات به چاپ رسانید تا سال ۱۹۶۷ در زادگاه خود به تعلیم و تربیت جوانان پرداخت و همزمان با تدریس -مقالات ارزشمندی در باره شاعران و سخنوران نامی همچون خاقانی - نظامی- نسیمی - واقیف - عاشیق علعسگر - یوسف چمن زمینلی -علی نظمی و دیگران عرضه کرد

کتابهای درسی زیادی مانند " ینی اینسانین فورمالاشماسیندا عایله اتکاسینین پولی"(۱۹۷۹) "علی نظمی دمکرات معارفچی"(۱۹۷۹)  عایله تربیه سینین بعضی مسئله لری"(۱۹۸۵) پداقوگیکادان طلبه لر اوچون متدیک وسایط"(۱۹۹۶) " آذربایجاندا مکتب و پداقوژی فیکیر تاریخیندن" (۱۹۹۸) "کتابی دده قورقود داستانلاریندا تربیه وی فیکیرلر "(۱۹۹۹) و ...را تالیف نمود

بنا به گفته خودش همزمان با تولد سیزدهمین نوه اش " آی شن " وارد دنیای بایاتی ها شد در سال ۱۹۹۷ اولین جلد سروده هایش با نام " ۵۰۱  بایاتی " و در سال ۱۹۹۸ دومین جلد با نام "۱۰۰۱ بایاتی " به چاپ رساند در عین حال با خلق بیش از ۴۰۰۰ بایاتی کم نظیر کتاب " بایاتی دونیام " را منتشر نمود

نمونه هایی از بایاتی های نریمان خلیل:

عزیزییم  اوجا توت                          اوجا چینار اوجا توت

اویما  دونیا   مالینا                          لیاقتی      اوجا   توت

یاخشینی گوزه اوئره ت                 شیرینی سوزه اوئره ت

حاراما   مئیل  ائیلمه                 الینی      دوزه   اوئره ت

دوستی  یاری  تانییام                کونول لر       سولطانییام

قوربان  قویوندان  اولار            من    وطن      قوربانییام

بو داغ   آران سنیندیر               جانیندیر       اوره گیندیر

ائیل بو تورپاغی اوپ                او   سنین        وطنیندیر

داغلار  قایالی  اولار                 بولود   سایالی      اولار

عایله  اصیل  اولسا                 اولاد    حیالی        اولار

عزیزییم   دوز یاشار                حالال  ییئن  دوز    یاشار

اولاد آغیل لی اولسا               آتا - آنا      یوز       یاشار

عزیزییم  یاخشی  یار             یاخشی دوغرا  یاخشی  یار

پیسی تاپماق آساندیر             اله   دوشمز    یاخشی  یار

بایاتی های نریمان خلیل در باره زنوز :

مرندده    گول     دره یدیم                 سینم      اوسته        سره یدیم

آتا    یوردوم       زونوزو                  بیرجه     کره        گوره یدیم

کیم  دییر  آز    دردیم وار؟                 منیم    آراز     دردیم      وار

زونوز  مرند له     باغلی                 بویوک   مراز   دردیم      وار

بویومو    گورنده      گل                  زونوزا        مرنده         گل

آدینا    باغ     سالمیشام                  بارینی         درنده         گل

نه  گوزه ل دیر  عطیرین                 گولدن       اولسون    چترین

زونوزدان  بیرجه  اووج                 منه         تورپاغ      گئتیرین

مرنده    آلما      شیرین                  نار  شیرین     آلما     شیرین

آتا  یوردوم    زونوزدان                 منه  بیر          گول   گوندرین

عکس بعضی کتابهای نریمان خلیل:

حسین زاده مختار حسین اوغلو* در ۲۱/۳/۱۹۰۰ میلادی در روستای زنوز از محال مرند آذربایجان جنوبی چشم به جهان گشود و در ۵/۱۰/۱۹۸۵ میلادی درسن هشتاد وپنج سالگی در شهر باکو دیده از جهان فرو بست

یکی از بنیانگذاران اساسی علم زبانشناسی در آذربایجان است

دکترای ادبیات و زبانشناسی را در سال ۱۹۷۳ اخذ کرده است

در سال ۱۹۵۹ به درجه پروفسوری رسیده است

در سال ۱۹۶۹ همزمان مقام آذربایجان مدنیت علم خادمی و آذربایجان معارف خادمی را بدست آورده است

در سال ۱۹۸۰ به مقام معارف خادمی اتحاد جماهیر شوروی رسیده است

در سال ۱۹۷۴ نشان دولت آذربایجان را گرفته است

از سال ۱۹۵۱ تا ۱۹۸۱ رییس دانشکده زبانشناسی دانشگاه دولتی آذربایجان بوده است

از سال ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۸ مدیر بخش زبان و ادبیات دانشگاه دولتی آذربایجان بوده است

در مورد زبان معاصر آذربایجان تحقیقات عالی و بسیاری کرده و  کتابهای درسی دانشگاه و دبیرستان را تالیف نموده است

در سال ۱۹۶۶ در بیست و پنجمین کنگره شرق شناسی شرکت نموده و مقالات اساسی ارایه کرده است

با دریافت عالیترین نشان دولتی آذربایجان  که " شرف نشانی " نامیده می شود  و سایر مدالهای دولتی  مورد تقدیر و تلطیف قرار گرفته است